Buitenbeentje op het continent

Binnen de kortste keren stampte Truus een hospitium uit de grond waar terminale aidspatiënten in ieder geval nog op een enigszins menswaardige manier konden sterven. Aan zulke opvangmogelijkheden was groot gebrek; het rampzalige aidsbeleid van de regering onder President Thabo Mbeki liet ook niet veel anders meer over dan het de stervenden zo draaglijk mogelijk te maken. Op veel plaatsen elders ontstonden vergelijkbare  initiatieven. Zo ontwikkelde Zuid-Afrika zich sinds Mandela’s vrijlating en onder het juk van de aids-epidemie tot een deerniswekkend land dat hulp kon gebruiken; heel veel hulp. Dat gold echter ook voor andere sectoren. Zo stond ik als ‘expatriate consultant’ natuurlijk ook weer vooraan om zwarte jongeren wegwijs te maken op het terrein van lokale media en was bij mij als hulpvaardige westerling in het geheel geen sprake van wat voor verbazing dan ook over de vanzelfsprekendheid waarmee Zuid-Afrika leek aan te schuiven bij zoveel andere Afrikaanse ontwikkelingslanden waar met regelmaat mega-popconcerten voor worden georganiseerd ter ondersteuning van zwarte hulpelozen. (blog 20/01/2012) Pas gaandeweg is mij daarover dus verbazing en ook wel  ongemakkelijkheid gaan bekruipen; over het zo moeilijk te doorgronden Zuid-Afrika en hoe daarin als nieuwkomer je plaats te bepalen. Want het land is wat je noemt het buitenbeentje op het Afrikaanse continent. Waar elders in  Afrika gedurende de slaventijd de zwarte bevolking massaal werd weggevoerd, is Zuid-Afrika juist het enige land waar slaven werden ingevoerd en verhandeld. Zuid-Afrika is ook het enige land ten zuiden van de Sahara dat in de negentiende eeuw een industriële revolutie doormaakte die het land in belangrijke mate heeft gevormd tot wat het nu is. Tenslotte heeft Zuid-Afrika dan ook de dubieuze eer van het enige ‘koloniale’ Afrikaanse land te zijn waar blanke machthebbers het  presteerden om missiescholen zoals Clarkebury en Healdtown waar Nelson Mandela studeerde en de gerenommeerde Fort Hare Universiteit, de kweekvijver van een zwarte Afrikaanse intellectuele elite waartoe ook Mandela behoorde, te ontmantelen om er een  verdere aanwas van zwarte intellectuelen mee tot staan te brengen. De slagkracht van de daartoe in 1953 door Hendrik Verwoerd ingevoerde ‘Bantu Education Act’ was, zoals Mbeki’s aidsbeleid, net zo effectief als desastreus en is ook tot op de dag van vandaag nog merkbaar. Die bestendigde de in Zuid-Afrika diep ingesleten tegenstellingen van blank/zwart, superieur/inferieur, van baas/knecht en die van dader en slachtoffer. Wat mij van mijn eerste kennismaking met Zuid-Afrika dan ook nog steeds zo is bijgebleven, is dat van een samenleving waarin de deelnemers elke dag weer opnieuw een rollenspel met elkaar opvoeren en daar al zo ontzettend lang met elkaar mee bezig zijn dat iedereen ook echt in zijn of haar rol is gaan geloven. De feministische actievoerder Beverley Ditsie zette mij ooit die rolverdeling van het Zuid-Afrikaanse toneelstuk uiteen: die van boerenblank-is-fout, Britsblank-niet-te-vertrouwen en Europeesblank-daar-kun-je-mee-in-zee. Ik voelde mij bij het geven van mijn mediatrainingen met die laatstgenoemde kwalificatie dus wat je noemt in mijn nopjes. Met een collega van Truus, de Britsblank-niet-te-vertrouwen Barbara Kenyon uit Nelspruit pakte het allemaal anders uit. Als blanke Zuid-Afrikaanse en maatschappelijk betrokken ingezetene had Barbara in Nelspruit een hulpproject opgezet voor de meisjes en vrouwen die in de Nelspruit-regio het slachtoffer werden van verkrachting en daarmee dus ook van besmetting met het aidsvirus. GRIP, heette Barbara’s initiatief, het ‘Greater Nelspruit Rape Intervention Project’. Thys von Mollendorf, blank, Zuid-Afrikaanse nationaliteit, bekwaam, toegewijd en geneesheer-directeur van het regionale Rob Ferreira Hospitaal steunde het project en stelde in zijn ziekenhuis opvangruimte beschikbaar. Zijn inzet kwam hem te staan op schorsing en uiteindelijk ontslag. Von Mollendorf is toen maar voor zichzelf begonnen. Aan hem en aan Babara Kenyon was de boodschap van het toenmalige provinciale hoofd van gezondheid mevrouw Manana voor geen tweeërlei uitleg vatbaar. Blanken hebben zich niet te bemoeien met ‘ons’  probleem. Truus kreeg voor haar werk een lintje, Thys z’n congé. ‘South Africa. Alive with possibilities!’

Blanke uitersten

Op de hoek van Pretoria en Claim Street

De Lonely Planet schreef ooit over de wijk Yeoville: als een elegant verloederende buurt, zo rond 1995 was dat ook nog wel van toepassing op Hillbrow. Maar als zo’n neergang eenmaal is ingezet, blijft er van elegantie heel snel niets meer over.
Zo kwam ik op het internet een fotoreportage tegen over Yeoville en Hillbrow onder de veelzeggende titel ‘Death of Johannesburg’, gepresenteerd door iemand die zich ‘real realist’ noemt.

Happy Valentine

It is two years now since I celebrated what turned out to be my last Valentine’s day with Donald. It was accompanied with a microwave and a cuddly gorilla from Clicks. To be frank with you, I had never been a fervent Valentine’s man. But with Donald there was no escape from this yearly festivity. So that’s one reason to stick to a bit of a Valentine’s mood in which to commemorate the wonderful time I have been together with the one I loved so much. I also know how many of you will still have fond memories of Donald who could celebrate as no one else, Valentine’s day or no Valentine’s day.

Lastly I want to share this day with you, wishing you lots of love and happiness and also expressing my gratitude for the tremendous support I could and still can count on from so many people who knew what a wonderful guy Donald was and how sad his untimely passing away.

Constitution Hill

Ook al begon Hillbrow zo rond 1992  volop te gisten; voor bezoekers zoals ik die er toen voor de eerste keer kennis mee maakten, was toch nog heel invoelbaar hoe het slechts enkele jaren daarvoor in deze woonwijk geweest moest zijn. Eén vierkante kilometer met comfortabele woonflats, de enige plek in Johannesburg waar hoogbouw voor huisvestingsdoeleinden werd toegepast, een swingende buurt voor de geslaagde blanken van de stad, die het in het geheel niet deerde een gevangenis als buur te hebben.

Als hazen in het knollenveld

Aan een van de grote spiegelramen van Three Sisters had je onder het genot van een kop koffie heel mooi zicht op het drukke kruispunt van Pretoria en Claim Street; een stadsgezicht dat Francien, een vriendin van mij – zo vertelde zij mij – heel erg deed denken aan Baltimore waar zij gestudeerd had. Ook tijdens andere uitjes in de stad bleef Francien zich steeds weer opnieuw verbazen over de voor haar zo frappante overeenkomsten tussen Johannesburg en andere Amerikaanse steden zoals Baltimore.

Welkom in Johannesburg

Net als ooit bij de voorbereiding van een bezoek aan de Nigeriaanse hoofdstad Lagos, werd mij ook voor de bestemming Johannesburg flink de wacht aangezegd. En net als destijds met Lagos leek het mij verstandig om alle waarschuwingen en goede raadgevingen zoveel mogelijk serieus te nemen. Maar toen ik mij eenmaal bij het Parklane Hotel in de wijk Hillbrow had ingeboekt, bekroop mij toch een zeker gevoel van opluchting.

Dit is Afrika niet

In 1992 maakte ik voor de allereerste keer kennis met Zuid-Afrika. Want toen mocht het opeens. Mandela was twee jaar eerder vrijgelaten; Zuid-Afrika was bezig om de apartheid van zich af te schudden. Om kort te gaan, er waren geen morele, of beter gezegd, politiek correcte belemmeringen meer om het tot voor kort nog zo verfoeide land te bezoeken. De eerste indrukken van die kennismaking zijn mij heel goed bijgebleven. Wat bij mij ook is gebleven: Verbazing!

Hardleerse types

Bij mij thuis aan de keukentafel barstte een programmamaakster uit Nederland ooit in tranen uit. Een hele lange bloedhete dag was zij op reportage geweest voor een mooi verhaal over een lokaal radiostation op het platteland van Zuid-Afrika. Het bijzondere van dat radio-initiatief: het was een exclusieve vrouwenaangelegenheid. De vrouwen maakten er de dienst uit. Zo’n vooruitstrevende aanpak in een traditionele omgeving kon rekenen op veel geldelijke steun onder andere vanuit Nederland. Vrouweninitiatieven; daar stonden donoren immers met zakken geld voor in de rij. Maar de reportagedag had de Nederlandse programmamaakster duidelijk gemaakt dat er helemaal niks van klopte. De mannen uit de gemeenschap hadden een stokje gestoken voor teveel vernieuwing. Zij voerden het woord, de vrouwen luisterden zwijgend toe en als hen al werd toegestaan om vragen te beantwoorden; kwam er geen verstandig woord uit. Het is waar; bemoeienis van buitenstaanders bij Afrikaanse aangelegenheden, daar schieten je vaak de tranen bij in de ogen.

Nietsnutten, weg ermee!

Vrouwenwerk in Ghana's Upper Region

Als het voor wat betreft Sjaan ging om zure ernst dan had dat specifiek betrekking op Ghanese mannen. Zij zag daarin slechts obstakels bij de vooruitgang van het land. “Kijk”, mopperde ze tegen mij, “daar zit weer zo’n stelletje nietsnutten. Laat de vrouwen maar voor alles opdraaien!” Op onze wandeling terug van de ‘outdooring’ passeerden wij inderdaad een groepje ontspannen mannen die, gezeten op krukjes voor een lemen behuizing, met de waardige tevredenheid van gelauwerde generaals een heel regiment flessen Star bier overzagen. Zij waren wat je noemt “Star Brite for Life” waartoe de enorme reclameborden van het biermerk overal in het land de gebruikers ervan opriepen. Dit soort schalksheid was aan Sjaan niet besteed.        

Het zijn net kittens.

Op een van zijn reizen door Afrika kreeg de schrijver Adriaan van Dis een ongemakkelijk gevoel. Hij betrapte zich er namelijk op dat hij in de omgang met zwarten opeens een heel andere toon aansloeg; ja, dan een vriendelijkheid aan de dag legde die hij voor zijn mede-Caucasiërs niet in z’n ransel heeft.