Waar elders in  Afrika gedurende de slaventijd de zwarte bevolking massaal werd weggevoerd, is Zuid-Afrika juist het enige land waar slaven werden ingevoerd en verhandeld. Zuid-Afrika is ook het enige land ten zuiden van de Sahara dat in de negentiende eeuw een industriële revolutie doormaakte die het land in belangrijke mate heeft gevormd tot wat het nu is. Tenslotte heeft Zuid-Afrika dan ook de dubieuze eer van het enige ‘koloniale’ Afrikaanse land te zijn waar blanke machthebbers het  presteerden om missiescholen zoals Clarkebury en Healdtown waar Nelson Mandela studeerde en de gerenommeerde Fort Hare Universiteit, de kweekvijver van een zwarte Afrikaanse intellectuele elite waartoe ook Mandela behoorde, te ontmantelen om er een  verdere aanwas van zwarte intellectuelen mee tot staan te brengen.

De slagkracht van de daartoe in 1953 door Hendrik Verwoerd ingevoerde ‘Bantu Education Act’ was, zoals Mbeki’s aidsbeleid, net zo effectief als desastreus en is ook tot op de dag van vandaag nog merkbaar. Die bestendigde de in Zuid-Afrika diep ingesleten tegenstellingen van blank/zwart, superieur/inferieur, van baas/knecht en die van dader en slachtoffer. Wat mij van mijn eerste kennismaking met Zuid-Afrika dan ook nog steeds zo is bijgebleven, is dat van een samenleving waarin de deelnemers elke dag weer opnieuw een rollenspel met elkaar opvoeren en daar al zo ontzettend lang met elkaar mee bezig zijn dat iedereen ook echt in zijn of haar rol is gaan geloven. De feministische actievoerder Beverley Ditsie zette mij ooit die rolverdeling van het Zuid-Afrikaanse toneelstuk uiteen: die van boerenblank-is-fout, Britsblank-niet-te-vertrouwen en Europeesblank-daar-kun-je-mee-in-zee. Ik voelde mij bij het geven van mijn mediatrainingen met die laatstgenoemde kwalificatie dus wat je noemt in mijn nopjes.

Met een collega van Truus, de Britsblank-niet-te-vertrouwen Barbara Kenyon uit Nelspruit pakte het allemaal anders uit. Als blanke Zuid-Afrikaanse en maatschappelijk betrokken ingezetene had Barbara in Nelspruit een hulpproject opgezet voor de meisjes en vrouwen die in de Nelspruit-regio het slachtoffer werden van verkrachting en daarmee dus ook van besmetting met het aidsvirus. GRIP, heette Barbara’s initiatief, het ‘Greater Nelspruit Rape Intervention Project’. Thys von Mollendorf, blank, Zuid-Afrikaanse nationaliteit, bekwaam, toegewijd en geneesheer-directeur van het regionale Rob Ferreira Hospitaal steunde het project en stelde in zijn ziekenhuis opvangruimte beschikbaar. Zijn inzet kwam hem te staan op schorsing en uiteindelijk ontslag. Von Mollendorf is toen maar voor zichzelf begonnen. Aan hem en aan Babara Kenyon was de boodschap van het toenmalige provinciale hoofd van gezondheid mevrouw Manana voor geen tweeërlei uitleg vatbaar. Blanken hebben zich niet te bemoeien met ‘ons’  probleem. Truus kreeg voor haar werk een lintje, Thys z’n congé. ‘South Africa. Alive with possibilities!’

Op de hoek van Pretoria en Claim Street

De Lonely Planet schreef ooit over de wijk Yeoville: als een elegant verloederende buurt, zo rond 1995 was dat ook nog wel van toepassing op Hillbrow. Maar als zo’n neergang eenmaal is ingezet, blijft er van elegantie heel snel niets meer over.
Zo kwam ik op het internet een fotoreportage tegen over Yeoville en Hillbrow onder de veelzeggende titel ‘Death of Johannesburg’, gepresenteerd door iemand die zich ‘real realist’ noemt. Op het werkelijkheidsgehalte van de foto’s valt niks aan te merken. Het verval van de buurten is goed in beeld gebracht en ik kan het weten. Tot 2003 woonde ik met Donald in Yeoville om er in dat jaar met een groot gevoel van opluchting letterlijk uit weg te vluchten omdat het er echt niet meer te harden was. Wat dat betreft onderstreepten de foto’s van ‘real realist’ dat onze verhuizing van Yeoville naar Kensington destijds een goede greep is geweest. Nog tot op de dag van vandaag is het wonen in Kensington een verademing. Groen, rustig en veilig, wat wil ik nog meer!? Toch heb ik die fotoreportage van degene die zich verschuilt achter dat ‘real realist’ niet met instemming maar eerder met een gevoel van ergernis bekeken. Die irritatie werd namelijk opgeroepen door de begeleidende tekst en de foto-onderschriften. Daarin wordt natuurlijk met geen woord gerept over wat van al die teksten afdruipt: zie je wat er gebeurt als je het aan de zwarten overlaat? Dan wordt het één grote puinhoop! Want achter de ‘real realist’ gaat zo’n chagrijnige blanke beschouwer schuil die vindt dat hij of zij met lede ogen moet aanzien hoe de zwarten Johannesburg naar de verdommenis laten gaan om daar dan naar Zuid-Afrikaans achterbaks recept lucht aan te geven; dat is zo duidelijk als wat.

Hoe het ook zij, geboeid heb ik de fotootjes van de realist zitten bestuderen. Zij kwamen mij maar al te bekend voor en mij schoot toen te binnen hoe gebroken ruiten en rotzooi aan de straat een blanke beschouwer ook helemaal in vervoering kunnen brengen. Dat was met Truus, net zo’n doortastende dame als Sjaan die ik ooit in de hoofdstad van Ghana, Accra, had leren kennen. Truus, die in de Nederlandse realiteit geen uitdaging meer zag om daar nog een verschil te willen maken – Nederland was ‘af’ – kwam in Hillbrow poolshoogte nemen; of daar wellicht nog wel iets te verhapstukken viel. Op haar wandeling door Hillbrow in het gezelschap van een goed ingevoerde straathoekwerker viel Truus wat je noemt met haar neus in de boter. Op een braakliggende plek tussen de hoogbouw tilde Truus’ begeleider een papperig geregend stuk karton op om een praatje te maken met een jonge vrouw die daaronder aan aids lag te creperen. En dat was nog maar het begin van haar rondgang door Hillbrow waarbij ik haar ook mocht vergezellen.

De flat waar wij vervolgens binnen gingen heette het ‘Groene   Gebouw’, het gebouw der verschrikkingen zou een betere benaming zijn geweest. Op de binnenplaats lag het afval – ongelogen – twee verdiepingen hoog opgetast. Tot kotsend toe stinkende duistere gangen leidden naar appartementen waar hele gezinnen letterlijk in hun eigen vuil bivakkeerden. Het was allemaal niet niks wat er in Hillbrow schreeuwde om interventie. Mij overvielen gevoelens van ontzetting, machteloosheid en niet begrijpen. Precies zo’n zelfde mengeling van emoties die over je vaardig wordt als je – zoals ik dat ooit eerder had gedaan – een weekend doorbrengt op de ongevallenafdeling van het grootste ziekenhuis van Johannesburg, het Chris Hani Baragwanath Hospitaal. Wat mij echter van Truus zo begon op te vallen bij het van kwaad tot erger op onze kennismaking met het Hillbrow in verval was haar groeiende euforie over zoveel ellende, voor Truus lagen de hulpvragers letterlijk voor het oprapen. En zwart waren ze, allemaal zwart.

Lastly I want to share this day with you, wishing you lots of love and happiness and also expressing my gratitude for the tremendous support I could and still can count on from so many people who knew what a wonderful guy Donald was and how sad his untimely passing away.

Want Hillbrow was gesitueerd pal naast ‘het fort’, van oorsprong een in 1896 opgetrokken verdedigingswerk van Paul Krugers Zuid-Afrikaanse Republiek om zich teweer te stellen tegen de opdringerige Engelsen maar dat als zodanig van geen betekenis is geweest en uiteindelijk in de twintigste eeuw als gevangenis is dienst gaan doen. Dat fort en het er achter opgetrokken cellencomplex dat bij de inwoners van de stad bekend is geworden als ‘Number Four’ heeft tot 1983 als gevangenis dienst gedaan. Toen werd nabij Soweto een nieuwe gevangenis gebouwd en raakte het fort met ‘Number Four’ en het cellencomplex voor de nieuwkomers in verval. De Zuid-Afrikaanse schrijver/journalist Mark Gevisser beschrijft dat bizarre contrast tussen trendy flats met een gevangenis ernaast. ‘Je kon dus op je balkon zitten en kijken naar gevangenen beneden je die gymnastiek deden of op last van hun bewakers de tauza moesten dansen.’ (De tauza was een ‘dans’ die naakt moest worden uitgevoerd om de bewakers te laten zien dat er niets in de anus was verborgen).

In 2004 is het fort met de opstallen en de ruines van het cellencomplex voor de nieuwkomers de lokatie geworden voor het Grondwettelijke Hof van Zuid-Afrika. Zo verrees op de plek waar het met mensenrechten niet nauw werd genomen, een schitterend monumentaal complex: “Constitution Hill”, de plaats waar nu juist de rechten van de Zuid-Afrikaanse burgers worden beschermd; een mensenrechtencampus. Het gerechtsgebouw verheft zich, scherp gestoken, tegen de achtergrond van de Hillbrow hoogbouw, een buurt nu van zo’n honderdduizend inwoners en zo goed als allemaal immigranten uit de rest van Afrika. Op de aarden wallen, het hoogste punt van het oorspronkelijke fort kun je de buurt Hillbrow inkijken. En dan kijk je, aldus Mark Gevisser,  in een gekrioel van menselijkheid. Kerkgezang vermengt er zich met het geluid van spelende kinderen in een parkje aan de voet van het fort. De contrasten van de stad Johannesburg ja de scherpe tegenstellingen zo eigen aan Zuid-Afrika worden hier zichtbaar; de sociale ellende van de ‘slum’ die Hillbrow is geworden met verderop de lommerrijke luxe wijken van de noordelijke voorsteden. De aarden wallen van het fort bieden je niet alleen uitzicht over ruimte maar ook over tijd. Gevisser vertelt graag het verhaal van Cecil Williams, een blanke, homoseksuele theaterdirecteur, die er aan het begin van de jaren zestig van de vorige eeuw in het fort gevangen zat als gevolg van een door het apartheidsbewind afgekondigde noodtoestand. Op de luchtplaats keek Williams op naar de flats boven hem. Op een van de balkons was een feestje in volle gang. Williams herkende zelfs sommige van de feestgangers die daar over het balkon hingen en parfait d’amour dronken; helemaal ondergedompeld in een ouderwets nichtenfeest op een prachtige zomeravond in Johannesburg. De feestgangers konden Williams niet zien. Of wilden zij hem niet zien? Gevisser vindt het een treffende illustratie van hoe blanken met apartheid omgingen. Die speelde zich onder hun neus af maar bleef onzichtbaar voor hen.

Pal naast mijn tafeltje bij Three Sisters zat een dikke moeke met de rug naar mij toe. De kleurrijke stof van haar jurk plette tegen het glas dat ons scheidde en over haar schouder heen kon ik haar koopwaar zien liggen; pakjes sigaretten, plastic zakjes met snoepgoed, wokkels en chips, alles keurig netjes gerangschikt op de deken die de vrouw op het brede trottoir van Claim Street had uitgespreid. Haar zoontje, een dreumes van een jaar of vijf speelde met een blikken clown op een fietsje van ijzerdraad  waaraan een lang stuk ijzerdraad, de afstandsbediening, was bevestigd en dat het jongetje onvermoeibaar voor zich uit duwde. Het was een stadse pastorale in al die hectiek op dat kruispunt van Pretoria en Claim. Extra druk was het er omdat de grote zomervakantie met kerst en oud- en nieuw pal voor de deur stond. Bomvol was het ook bij Three Sisters en lawaaierig, met geroezemoes van stemmen en getinkel en gerinkel van glaswerk en serviesgoed. Onverhoeds waren boven al dat gedruis uit een aantal knallen te horen. Meteen daarop; alsof een film pardoes was stilgezet, stonden de obers als aan de grond genageld,  zaten de klanten verstard achter hun consumptie en keek iedereen in de richting van waar de knallen vandaan moesten zijn gekomen. Even kon je in Three Sisters ook een speld horen vallen. Hoe lang dat duurde? Twee, misschien drie seconden voordat er ergens in de zaak gelach opklonk en iedereen weer opgelucht en luidruchtig in beweging kwam. Er was helemaal niks aan de hand; aan de overkant van Pretoria Street hadden straatjochies rotjes onder daar geparkeerd staande auto’s gegooid, meer niet. Na dit voorval in Three Sisters zou ik nog heel vaak herinnerd worden aan wat je gerust de tweede natuur van Johannesburg kunt noemen; angstbevangenheid, de schrikachtigheid van parmantige hazen in het knollenveld.

Mijn allereerste indrukken deed ik overigens wel op in de slagschaduw van de apartheidstijd die toen – bijna twee jaar nade vrijlating van Nelson Mandela – allerminst als sneeuw voor de zon was verdwenen. Zuid-Afrika had nog een behoorlijk moeizaam traject te gaan voor de eerste vrije verkiezingen in 1994 de weg echt vrijmaakten voor het ‘nieuwe  Zuid-Afrika’,‘voorgoed’ onder het juk van de apartheid vandaan. Pal tegenover mijn koffiedrinkplek aan de overkant van Claim was een tijdelijke schutting geplaatst voor de nogal beschadigde gevel van een kantoorflat. Pas later hoorde ik dat daar een kantoor van het ANC had gezeten en dat daar op een nogal klungelige manier een bomaanslag op was gepleegd. Zo kwam ik er ook achter dat in de hele stad en dus ook in Pretoria en Claim de metalen vuilnisbakken waren vervangen door ronde bakken van cement waarvan geen dodelijke brokstukken in het rond konden vliegen mocht iemand er een explosief in tot ontploffinglaten komen. In openbare gebouwen zoals het postkantoor en bankfilialen hingen nog  grote posters met afbeeldingen van landmijnen en ander wapentuig waarop burgers attent werden gemaakt met een uitleg over hoe te handelen bij het aantreffen ervan. Hillbrow, twintig jaar geleden; opwindend, beangstigend en ondoorgrondelijk, het leek Zuid-Afrika wel.

Mijn kamer in het Parklane Hotel was op de negende verdieping. In weerwil van een amechtig zuchtende airconditioning bleef het onaangenaam warm. Daarom besloot ik de deuren naar het balkon maar open te zetten om de net iets minder lauwe stadslucht naar binnen te laten komen. Bij de loom opwaaiende vitrage voor de openstaande balkondeuren viel ik in slaap om – het moet zo rond drie uur in de ochtend zijn geweest – wakker te worden door lawaai beneden mij op straat. Het was geschreeuw en gebonk waarvan ik rechtop in bed ging zitten en waar ik – iets minder slaapdronken – meer over wilde weten. Behoedzaam sloop ik naar het balkon en aarzeling overwinnend keek ik naar wat er zich beneden mij afspeelde. Er stond een auto midden op straat voor de hotelingang en ik zag hoe drie mannen een vierde aan het aftuigen waren. Het ging er ongekend hard aan toe. Op een goed moment werd het slachtoffer dat wankelend aan de zijkant van de auto overeind probeerde te komen door een van zijn belagers letterlijk over het dak van de auto heen geslagen om daar door een van de andere handlangers weer over het dak terug te worden geslagen; een gruwelijk partijtje tennis dat eindigde met het slachtoffer bewegingloos op het asfalt. Toen begonnen de drie mannen daar tegenaan te trappen, de doffe klappen van schoenen tegen een hoofd maakten mij onpasselijk en toch bleef ik als verlamd kijken naar de gebeurtenis die ermee eindigde hoe een levenloos lichaam in de kofferbak van de auto verdween en drie mannen rustig instapten en wegreden.

Vrienden die ik de volgende dag vertelde over wat mij die eerste nacht in het Parklane Hotel was overkomen reageerden tot mijn grote verbazing heel laconiek; ik was gewoon getuige geweest van een moord, een afrekening. “Dat lijk hebben ze gewoon ergens gedumpt”, legde een van hen mij nuchter uit. Dat ik mij, zoals ik hen ook vertelde, zo beschaamd voelde over m’n gegluur over de rand van het balkon zonder ook maar in aktie te zijn gekomen, bijvoorbeeld door de receptionist beneden te alarmeren; mijn vrienden vonden dat ik mij daar verder maar geen muizenissen over in het hoofd moest gaan halen. Dit is Johannesburg, man! Welkom in Johannesburg.

Verbazing over de vanzelfsprekendheid waarmee Zuid-Afrika sinds die tijd – inmiddels precies twintig jaar geleden – mocht aanschuiven bij al die andere Afrikaanse landen die zich toen al meer dan dertig jaar hadden gekoesterd in de zegeningen van internationale ontwikkelingshulp terwijl Zuid-Afrika over diezelfde periode nu juist onder het juk door moest van de apartheid. Die verbazing was er natuurlijk niet meteen bij mijn aankomst op de internationale luchthaven van Johannesburg, die in 1992 nog Jan Smuts International Airport heette. Er was bij mij eerder sprake van verwarring op de zomerse namiddag dat ik daar arriveerde omdat op het vliegveld van Johannesburg niets maar dan ook niets van enige herkenning met “Afrika” bij mij opriep.

Vanuit Oeganda was ik voor een vakantieonderbreking namelijk doorgevlogen naar Johannesburg. Op weg naar het vliegveld van Entebbe had ik daar oprijdend naar de vertrekhal nog het zicht gehad op allerlei her en der langs de startbanen verspreid liggende wrakstukken; de stille getuigen van de legendarische ‘raid’ op Entebbe van 4 juli 1976.

De ruim bemeten vertrekhal van Entebbe Airport bleek uitgerust met een prachtige parketvloer van tropisch hardhout. De op het beton gelijmde vloerdeeltjes ter grootte van twee aan elkaar gelegde luciferdoosjes hadden hun greep op die ondergrond vanwege de vochtige tropische temperaturen echter al lang geleden verloren. Het gevolg daarvan was dat een reiziger zoals ik, met bagage en misschien een iets te nerveuze tred al die losliggende hardhouten blokjes alle kanten uit schopte; een grijs en stoffig betonnen spoor achterlatend. Die ervaring herinnerde mij aan een bezoek aan de directeur van de Keniase staatsomroep, de Voice of Kenya. De hoogste baas van de VOK had zijn kantoor aan het eind van een heel lange gang van VOK’s wolkenkrabber in Nairobi, die was beplakt met van die colyvinyltegels – in de jaren zeventig van de vorige eeuw erg populair, maar net als hardhouten vloerdeeltjes in Oeganda niet geschikt voor de tropen. Met een begeleider op weg naar de VOK-directeur overkwam het mij toen ook dat al die losliggende colyvinyltegel onder mijn schoenen wegschoten. Tot mijn opluchting merkte ik dat ik niet de enige bezoeker was die de gang naar de directeur op die manier in het ongerede bracht want achter mij en mijn begeleider bleek zich een huishoudelijke medewerker te hebben gevoegd die discreet de achter ons wegschietende tegels weer op z’n plaats legde.

Met deze en zoveel andere indrukken van dat voor mij zo gemoedelijke, ja, ook zo aandoenlijke “Afrika” ging ik dus eindelijk ook eens poolshoogte nemen in Zuid-Afrika. Dat was andere koek. Eenmaal door alle controles heen dacht ik bij het vinden van een taxi toch zeker wel te worden getrakteerd op gezellige Afrikaanse chaos waar de grote steden het patent op hebben. Maar nee, buiten de aankomsthal trof ik gewoon taxi’s op een rij. Geen geduw en getrek, gewoon doorlopen naar de eerste man. Zijn auto rook naar Mister Min en op weg naar het Parklane Hotel in Hillbrow raakte ik met de taxichauffeur aan de praat, gekeuvel dat hij beleefd onderbrak om via zijn boordradio met de taxicentrale te overleggen en eerlijk gezegd zag ik toen ook pas echt dat de meter onder het dashboard echt werkte. Het was gaan schemeren en net uit die bocht op de R24 van Kempton Park naar de stad had ik het eerste zicht op het silhouet van Johannesburg; opwindend en beangstigend tegelijk. Ik denk dat toen m’n mond een beetje openviel. Ik weet nog wel precies wat er bij die aanblik door me heen schoot: “Dit is Afrika niet!”

De eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat ik mij aan die keukentafel toen al lang en breed, geheel en al met droge ogen en groot enthousiasme had aangemeld om met mijn deskundigheid op het gebied van radio de voorheen gedupeerde leden van de Zuid-Afrikaanse samenleving een flinke stap voorwaarts te laten maken. Want dat is misschien wel de makke van hulpverleners met goede intenties zoals ikzelf; hardleerse types zijn het. “Community Radio” oftewel lokale radio was het tovermiddel voor het ‘nieuwe Zuid-Afrika’ dat na de vrijlating van Nelson Mandela op 11 februari 1990 werd gezien als de uitgelezen manier om de democratisering in het land een flinke steun in de rug te geven. In werkelijkheid pakte dat anders uit. Onder Mandela was hij er al niet de president naar om lokaal geluid in het land echt ruimte te geven. Omroep voor Radio Freedom, in Nederland krachtig gesteund gedurende de apartheidsjaren en neergezet als het Radio Oranje van Zuid-Afrika, kreeg in1995 ineen met Nederlands geld tot in de puntjes verzorgde studio zegge en schrijven vijf dagen zendtijd om daarna vechtend en krakelend ten onder te gaan over geld en de vraag waar dat Nederlandse donorgeld toch gebleven was. Prominente Nederlandse ondersteuners van het initiatief nipten een jaar later opgelucht van alcoholische versnaperingen en hapjes bij de gelegenheid van een Radio Freedom bye bye ceremonie waarbij de prominenten toen zeer opgelucht het glas hieven omdat zij nog op dezelfde dag van de bijeenkomst bij respectievelijke Nederlandse notarissen hadden laten opschrijven dat hulpvaardigheid – ook in geldelijke zin – grenzen kent. Mandela’s opvolger Thabo Mbeki helemaal wars van wat onder zijn bewind niet te controleren viel, liet lokale radio daarom graag over aan de inbreng van de internationale donor-organisaties. Als die daar goud geld aan wilden stukslaan; hem best. Hijzelf gaf er de voorkeur aan om bijvoorbeeld met het Nederlandse televisiebedrijf Endemol de in Zuid-Afrika tegen de vlakte gegane televisie- en filmindustrie nieuw leven in te blazen.

Ik herinner mij nog hoe ik ooit na een kerstvakantie in Nederland, weer terug bij het trainingsinstituut voor aankomend radio- en televisiemedewerkers in Johannesburg nieuwe cursisten moest inschrijven die toen op hun formulier als woongebied allemaal Gauteng invulden. Ik had er nog nooit van gehoord maar durfde mijn onbenul daarover niet kenbaar te maken. Ik vroeg mijn vriend en collega Bart een tijdje later om opheldering. Die moest daar toen vreselijk om lachen. Uitgerekend tijdens m’n kerstvakantie was die ‘ou Transvaal’ of zoals ik het op formulieren had leren kennen als het PWV-gebied, de ‘randstad’ Pretoria/Witwatersrand/Vereeniging omgedoopt in de nieuwe provincie Gauteng. Waar ik mij echter geen moment ooit maar ook vragen bij had gesteld, was dat begrip ‘previous disadvantaged people’,  de voorheen gedupeerde vertegenwoordigers van de Zuid-Afrikaanse samenleving dus. Daar was ik elke dag mee in de weer; getalenteerde zwarte jongens en meisjes met een gedrevenheid om het in radio of televisie te gaan maken waar Nederlandse studenten op een school voor de journalistiek nog wel een puntje zouden kunnen zuigen.

Net als Adriaan van Dis en Agnes Sommer betrapte ik mij toen gaandeweg op mijn eigen dubbelhartigheid – of beter gezegd – op m’n gemak om een ingevoerde en allesbehalve verheffende  terminologie te accepteren alsof het de gewoonste zaak van de wereld was. Wat troost heb ik geput uit het boek van Richard Dowden, “Africa, Altered states, ordinary miracles”. Hij schrijft: “Het is alleen aan de Afrikanen voorbehouden om Afrika te ontwikkelen. Buitenstaanders kunnen helpen op de voorwaarde dat zij het begrijpen. () De geschiedenis en de cultuur van Afrika, de manier waarop Afrika handelt; die zijn de sleutel voor haar ontwikkeling; maar die elementen worden heden ten dage net zo weinig erkend en begrepen als dat het geval was in de negentiende eeuw toen Europa het continent koloniseerde. Er zijn er die beweren dat de achteloosheid jegens Afrika en de stem die Afrika verheft in haar eigen ontwikkeling, nu nog net zo destructief is als het territoriale imperialisme van 150 jaar geleden.”

Vrouwenwerk in Ghana's Upper Region

Als het voor wat betreft Sjaan ging om zure ernst dan had dat specifiek betrekking op Ghanese mannen. Zij zag daarin slechts obstakels bij de vooruitgang van het land. “Kijk”, mopperde ze tegen mij, “daar zit weer zo’n stelletje nietsnutten. Laat de vrouwen maar voor alles opdraaien!” Op onze wandeling terug van de ‘outdooring’ passeerden wij inderdaad een groepje ontspannen mannen die, gezeten op krukjes voor een lemen behuizing, met de waardige tevredenheid van gelauwerde generaals een heel regiment flessen Star bier overzagen. Zij waren wat je noemt “Star Brite for Life” waartoe de enorme reclameborden van het biermerk overal in het land de gebruikers ervan opriepen. Dit soort schalksheid was aan Sjaan niet besteed.                                                                                                                                                                                                                      

Zij werd er niet alleen humeurig maar ook buitengewoon strijdlustig van. Energiek mobiliseerde zij in Nima vrouwen voor zogenaamde ‘doe-groepen’ waarin veel werd geknutseld aan eenvoudige producten als pannenlappen en andere kleinigheden die vervolgens aan de straatstenen niet te slijten waren maar de deelnemers desondanks het gevoel gaven bezig te zijn met een grote sprong voorwaarts. Sjaan benutte deze constructieve bijeenkomsten ook om de zelfverzekerdheid van haar vrouwen aan te wakkeren. En met succes. Sjaan wist haar volgelingen zelfs nog verder te krijgen, van zelfverzekerdheid naar net zoveel strijdlust als die van haarzelf. Gewaagde beeldspraak schuwde zij daarbij niet. Zo mocht Sjaan graag een vergelijking maken met het leven der bijen waarin het met de darren bij het naderen van de winter slecht afloopt. Die worden dan namelijk door de werksters van het bijenvolk zonder pardon doodgestoken. Nietsnutten: weg ermee! De uitwerking van Sjaans martiale feminisme was in Nima wat je noemt frappant te noemen. Want de vrouwen die door Sjaans begeerte waren aangeraakt en daar in de huiselijke sfeer over wilden doorpraten, werden dan getrakteerd op een reactie van hun echtgenoten die zich niet als door een bij maar als door een wesp gestoken voelden over het voor hen zo ondermijnende evangelie van Sjaan. Het resultaat was dan ook dat huiselijk geweld in Nima begon te pieken zoals het nog nooit eerder had gedaan. Om dit weer tot normale proporties terug te brengen was er op het werkterrein van militante Sjaan gelukkig ook Charles, een Ghanese sociaal- werker actief. Die ging in het kielzog van Sjaans desastreuze vooruitgangsdrift op heimelijke huisbezoeken aan de zwaarst getroffen gezinnen waar hij uiteenzette dat het patriarchaat zo beroerd nog niet was en dat Sjaans nieuwlichterij niet serieus moest worden genomen.

Ik ben er nooit achtergekomen. Maar misschien was Sjaan zelf wel het product van een heel slecht huwelijk waarin – om met Koot van destijds te spreken – dagelijkse afranselingen de ‘gebruikelijke usance’ waren. Misschien was daaruit haar opmerkelijke gedrevenheid te verklaren; zo’n overmaat aan goedbedoelendheid als vereffening van een persoonlijke rekening geheel voorbijgaand aan de vraag of de hulpontvangers wel zaten te wachten op een barricadeboodschap van verandering.

Marjan werkte als voedseltechnoloog in het noorden van Ghana. Daar trok zij met een tolk het veld in om plattelandsvrouwen betere kooktechnieken aan te leren. Want ook Marjan had die drang om vrouwen een nieuwe eeuw van vooruitgang in te duwen. In tegenstelling tot de man-onvriendelijke Sjaan in Accra was er bij Marjan veeleer sprake van ergernis over de lethargie van de vrouwen in de ‘bush’. “En maar lachen, en maar jaknikken. Maar echt iets van je aannemen en dat ook opvolgen, ho maar!” Marjan gaf toe dat de taalbarrière daarbij wel een woordje meesprak, Maar wat dan te denken van de cursussen die zij verzorgde in de provinciale hoofdstad? Daar gaf Marjan training aan toekomstige trainers; goed opgeleide vrouwen in dienst van het ministerie van landbouw voor wie Engels als instructietaal geen enkel probleem was. “Denk je dat het met die doelgroep echt beter ging?” Vroeg zij mij en ik vreesde haar antwoord.  “Nee dus! Weet je wat er gebeurde? Die vrouwen kwamen alleen maar naar de trainingsbijeenkomsten om het presentiegeld op te strijken. Als ik was begonnen, waren de meeste binnen een kwartier al in slaap gesukkeld.”

Op een van zijn reizen door Afrika kreeg de schrijver Adriaan van Dis een ongemakkelijk gevoel. Hij betrapte zich er namelijk op dat hij in de omgang met zwarten opeens een heel andere toon aansloeg; ja, dan een vriendelijkheid aan de dag legde die hij voor zijn mede-Caucasiërs niet in z’n ransel heeft. In haar vermakelijke en openhartige boek ‘Houden van Afrikanen’, schrikt Agnes Sommer zich een hoedje als zij zich ergens in West-Afrika in een overvolle bus heeft ontfermd over de baby van een medereizigster. “Wat is er nu toch weer met mij aan de hand?” Roept zij de lezer verschrikt toe. “Wil ik zomaar opeens het liefst zo’n zwart baby’tje mee naar huis nemen!”  Bij vakantiefoto’s van Zuid-Afrikaanse kinderen schreef een vriend van mij: “Ik vind zwarte kindertjes toch altijd zo aandoenlijk. Het zijn net ‘kittens’. Jammer alleen dat ze volwassen worden.”

Het bijschrift was – dat weet ik zeker – beslist zo niet bedoeld, maar een rakere typering van het (Zuid-Afrikaanse) blanke gemoed jegens de zwarte medemens ben ik zo nog niet eerder ergens tegengekomen. Ik hoor het Jan van Riebeeck, tevreden bij het haardvuur lurkend aan zijn pijp, zeggen tegen zijn vrouw Maria. En ik zie het ook helemaal voor me; de jonge Cecil John Rhodes die met zijn ‘minnaar’ Neville Pickering in Kimberley zit te genieten van een ondergaande zon onder het genot van een scotch en bij het geluid van spelende kinderen. “Weet je wat? Neville!”….

Lekker moederen over hulpbehoevende zwarten; Sjaan lustte er wel pap van. Zij deed dat namens een Nederlandse hulporganisatie voor de inwoners van de sloppenwijk Nima in Ghana’s hoofdstad Accra. Op een dag mocht ik met Sjaan mee naar de ‘outdooring’ van een van haar beschermelingen, een jonge vrouw die net haar eerste kind had gekregen. Vanwege de hoge kindersterfte gaat er dan enige tijd overheen voordat de boreling officieel aan de buitenwereld wordt gepresenteerd: ‘de ‘outdooring’. Maar dan is het ook meteen behoorlijk groot feest.

Wij negers worden blank als sneeuw met Nobla 't wonder dezer eeuw

In de stilte die daarop volgde hoorde je Sjaans ontgoocheling over haar zo deerlijk te grabbel gegooide stukje zeep nog nagalmen. Tja, de historici Jan en Annie Romein schreven het al in hun geschiedenis van het Nederlandse volk. Het onderkennen van de ‘waere armen’ “kost veel hoofdbreken; wel verre van verluchting des gemoeds is de armenzorg () een zware, zij het niet onaangename taak.”  Ik heb de Nederlandse geschiedschrijvers hier even aangehaald omdat een verklaring voor Sjaans en ook bij andere Nederlanders – aangeboren zo lijkt het – niet te beteugelen drang tot ‘helpen’ misschien moet worden gezocht in ons nationale verleden en onze daarin gewortelde calvinistisch geaardheid waardoor charitas ons zogezegd een tweede natuur is geworden. “Immers”, schrijven Jan en Annie (absoluut niet te verwarren met de hedendaagse ‘Henk en Ingrid’), alle kosten en zorg die eraan besteed worden, krijgt men rijkelijk beloond in een grote mate van zelfvoldoening en…standing. Onder ons 17de- en 18de-eeuwse schilderijenbezit zijn niet voor niets de regentenstukken zo talrijk en over al die gezichten, in het welgedaan zelfbesef der mannen, in de altijd een tikje zure ernst der vrouwen, ligt het stempel van verantwoordelijkheidsgevoel en redderigheid.”